-
लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो विशेषता सत्ता परिवर्तन मात्र होइन, नेतृत्व परिवर्तनलाई पनि सहज रूपमा स्वीकार गर्ने राजनीतिक संस्कार हो। संस्थाभन्दा व्यक्ति ठूलो नहुने, विधिभन्दा इच्छा बलियो नहुने र जनमतभन्दा गुट प्रभावशाली नहुने व्यवस्था नै लोकतन्त्रको आत्मा हो। यही मूल्य स्थापित गर्न सात दशकभन्दा बढी संघर्ष गरेको नेपाली कांग्रेस आज आफ्नै आदर्शको कठघरामा उभिएको छ।
पार्टीको विशेष महाधिवेशन सम्पन्न भयो। नेतृत्व निर्वाचित भयो। त्यसको वैधानिकतामाथि प्रश्न उठे, कानुनी प्रक्रिया अपनाइयो, निर्वाचन आयोगले वैधानिकता स्वीकार गर्यो र सर्वोच्च अदालतले समेत त्यसलाई कानुनसम्मत मानेर विवादको अन्त्य गरिदियो। लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा यति भएपछि विवादको राजनीतिक अध्याय समाप्त भई संस्थागत एकताको नयाँ अध्याय सुरु हुनुपर्ने हो।
तर त्यसको ठीक विपरीत, समानान्तर केन्द्रीय भेला आयोजना गर्ने प्रयासले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—के नेपाली कांग्रेस विधिबाट चल्ने पार्टी हो, वा केही प्रभावशाली नेताको इच्छाबाट चल्ने संरचना?
राजनीतिक असहमति लोकतन्त्रको प्राण हो। तर वैधानिक निर्णयलाई अस्वीकार गर्दै समानान्तर शक्ति केन्द्र निर्माण गर्ने अभ्यास लोकतान्त्रिक अधिकारको प्रयोग होइन; त्यो संस्थागत अनुशासनमाथिको चुनौती हो। यस्तो प्रवृत्तिले अन्ततः पार्टीभित्र लोकतन्त्रलाई होइन, अराजकतालाई बल पुर्याउँछ।
नेपाली कांग्रेसले विगतमा राजतन्त्रको निरंकुशता, पञ्चायतको एकाधिकार र संविधानविपरीतका अभ्यासविरुद्ध संघर्ष गर्यो। आज त्यही कांग्रेसभित्र यदि विधिसम्मत रूपमा स्थापित नेतृत्वलाई व्यवहारतः अस्वीकार गर्ने अभ्यास सुरु हुन्छ भने त्यो इतिहाससँगको अन्याय मात्र होइन, आफ्नै राजनीतिक दर्शनमाथिको प्रश्न पनि हो।
लोकतन्त्रको आधार हार–जित होइन, परिणाम स्वीकार गर्ने संस्कार हो। चुनाव जित्दा विधि मान्ने र हार्दा वैधानिकतामाथि नै प्रश्न उठाउने मानसिकताले कुनै पनि लोकतान्त्रिक संस्थालाई बलियो बनाउन सक्दैन। विधिलाई सम्मान गर्ने संस्कार नभए लोकतन्त्र केवल भाषणको विषय बन्छ, व्यवहारको होइन।
राजनीतिमा कुनै पनि नेता अपरिहार्य हुँदैन। इतिहासले सबैलाई आफ्नो समयमा अवसर दिन्छ र समयमै जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्न पनि सिकाउँछ। जुन नेतृत्वले संस्थाभन्दा आफूलाई ठूलो ठान्छ, अन्ततः उसैले संस्थालाई सबैभन्दा धेरै क्षति पुर्याउँछ।
आज नेपाली कांग्रेसका कार्यकर्ता, शुभेच्छुक र आम मतदाताले खोजेको कुरा गुटको विस्तार होइन, संस्थाको पुनर्जीवन हो। उनीहरू नयाँ सोच, नयाँ कार्यशैली र जवाफदेही नेतृत्व चाहन्छन्। त्यसैले पार्टीभित्र नयाँ पुस्ताको नेतृत्वबारे बहस हुनु स्वाभाविक हो। विशेषतः गगन थापा जस्ता नेताप्रति देखिएको आकर्षण कुनै व्यक्तिपूजा होइन; त्यो परिवर्तनप्रतिको जनअपेक्षाको अभिव्यक्ति हो। तर त्यो परिवर्तन पनि विधान, महाधिवेशन र लोकतान्त्रिक प्रक्रियाबाटै हुनुपर्छ।
यदि कुनै समूहले वैधानिक संरचनाभन्दा बाहिर समानान्तर शक्ति प्रदर्शनलाई नै राजनीतिक अस्तित्वको आधार बनाउँछ भने त्यसले कांग्रेसलाई बलियो बनाउने छैन। त्यसले केवल पार्टीभित्रको विश्वास कमजोर पार्नेछ, कार्यकर्तालाई निराश बनाउनेछ र लोकतान्त्रिक आन्दोलनको नैतिक उचाइ घटाउनेछ।
नेपाली कांग्रेसले अब एउटा स्पष्ट निर्णय गर्नैपर्छ—पार्टी व्यक्तिको छायाँमा चल्ने कि विधिको उज्यालोमा? इतिहासको गौरवशाली विरासत बोकेको दलले यदि आफ्नै विधान, आफ्नै संस्थागत निर्णय र आफ्नै लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको सम्मान गर्न सकेन भने जनतालाई लोकतन्त्रको पाठ पढाउने नैतिक आधार पनि कमजोर हुँदै जानेछ।
आज आवश्यकता कसैको पराजय वा विजयको होइन। आवश्यकता लोकतान्त्रिक संस्कृतिको विजयको हो। व्यक्तिको प्रभाव क्षणिक हुन्छ, तर संस्थाको शक्ति दीर्घकालीन हुन्छ। कांग्रेसले आफ्नो भविष्य सुरक्षित गर्न चाहन्छ भने समानान्तर शक्ति केन्द्र होइन, वैधानिक संस्थालाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। गुटको होइन, विधानको राजनीति गर्नुपर्छ। व्यक्तिको होइन, लोकतान्त्रिक पद्धतिको पक्षमा उभिनुपर्छ।
किनकि अन्ततः लोकतन्त्रमा अन्तिम शब्द कुनै नेताले होइन, विधिले बोल्छ।
