– गोविन्द कुमार बजगाईं

“पैसाले सबै कुरा किन्न सक्दैन” भन्ने भनाइ हामीले धेरै पटक सुनेका छौं। तर आजको यथार्थलाई हेर्दा अर्को प्रश्न पनि उत्तिकै सान्दर्भिक बनेको छ—के आज पैसा यति शक्तिशाली भइसकेको छ कि यसले मानिसको विचार, निर्णय, सिद्धान्त र इमानदारीसमेत प्रभावित गर्न थालेको छ?

यसै सन्दर्भमा बेलायतका पूर्वप्रधानमन्त्री तथा विश्वप्रसिद्ध वक्ता विन्स्टन चर्चिलसँग जोडिएको एउटा चर्चित प्रसङ्ग उल्लेख गरिन्छ। कथाअनुसार, उनी BBC मा अन्तर्वार्ता दिन जाँदै थिए। उनले ट्याक्सी चालकलाई आफू फर्कुञ्जेल करिब ४० मिनेट पर्खिन आग्रह गरे। चालकले अस्वीकार गर्दै भन्यो, “आज विन्स्टन चर्चिलको महत्त्वपूर्ण अन्तर्वार्ता छ। त्यो सुन्न मलाई घर जानुपर्छ।”

चर्चिलले आफ्नो परिचय नखुलाई चालकलाई १० पाउन्ड दिए। पैसा पाएपछि चालकको उत्तर तत्काल फेरियो—“महाशय, म ४० मिनेट होइन, एक घण्टासम्म पनि पर्खिन्छु। चर्चिलको भाषण सुन्नु जरुरी छैन।”

यो घटना इतिहासमा प्रमाणित हो वा केवल एउटा नैतिक कथा हो भन्ने विषयमा मतभेद हुन सक्छ। तर यसले उठाएको प्रश्न भने आज पनि उत्तिकै गम्भीर छ—के पैसाको प्रभावले मानिसका प्राथमिकता, सिद्धान्त र मूल्य बदल्न सक्छ?

आजको विश्वलाई नियाल्दा उत्तर सहज देखिन्छ—धेरै अवस्थामा हो।

मानिसको जीवनमा पैसाको महत्त्व अस्वीकार गर्न सकिँदैन। शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास, रोजगारी, व्यवसाय, अनुसन्धान, प्रविधि र विकासका लागि आर्थिक स्रोत अपरिहार्य छन्। गरिबी हटाउन, अवसर सिर्जना गर्न र सम्मानजनक जीवन बाँच्न पनि पैसा आवश्यक छ। त्यसैले समस्या पैसा होइन। समस्या तब सुरु हुन्छ, जब पैसा साधनबाट उद्देश्य बन्छ।

आज विश्वभर भ्रष्टाचारविरुद्ध कानुनहरू बनेका छन्। पारदर्शिता, सुशासन र उत्तरदायित्वका विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय बहस बढेका छन्। तर त्यससँगै घुस, आर्थिक चलखेल, कर छल, वित्तीय अनियमितता, ठगी, गलत सूचना फैलाउने उद्योग र अवैध आर्थिक प्रभावका घटनाहरू पनि देखिन्छन्। यसले देखाउँछ कि कानुन मात्रै पर्याप्त हुँदैन; नैतिक चेतना पनि त्यत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा पनि हामीले बारम्बार यस्ता बहस सुन्दै आएका छौँ—सार्वजनिक खरिदमा अनियमितताको आरोप, प्रशासनिक निर्णयमा आर्थिक प्रभावको चर्चा, गुणस्तरमा सम्झौता, नक्कली वस्तुको कारोबार, कर छली, सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग, शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा व्यापारीकरणको बहस आदि। यी सबै विषयमा कानुनी प्रक्रिया आफ्नो ठाउँमा छन्, तर यिनले एउटा गहिरो सामाजिक प्रश्न उठाउँछन्—के हामी मूल्यभन्दा पैसालाई बढी सम्मान गर्न थालेका छौँ?

सामाजिक सञ्जालले पनि नयाँ चुनौती थपेको छ। धेरै व्यक्तिहरू केही आर्थिक लाभका लागि आफूले विश्वास नगरेका वस्तु वा सेवाको प्रशंसा गर्न तयार हुन्छन्। कतिपयले गलत सूचना फैलाउने, भ्रामक प्रचार गर्ने वा सामाजिक विभाजन बढाउने सामग्रीसमेत आर्थिक लाभका लागि साझा गर्छन्। जब अभिव्यक्ति नै किनबेचको वस्तु बन्छ, तब समाजमा सत्यको मूल्य घट्न थाल्छ।

व्यवसायमा पनि यही चुनौती छ। धेरै उद्योगी–व्यवसायी गुणस्तर, उपभोक्ताको विश्वास र दीर्घकालीन प्रतिष्ठालाई प्राथमिकता दिन्छन्। तर केहीले तत्कालीन नाफाका लागि गुणस्तर घटाउने, नक्कली उत्पादन गर्ने वा उपभोक्तालाई भ्रममा पार्ने बाटो रोज्छन्। यस्तो व्यवहारले केही समय आर्थिक लाभ दिन सक्छ, तर अन्ततः विश्वास गुमाउँछ।

परिवारमा पनि आर्थिक स्वार्थले सम्बन्धमा असर पार्न सक्छ। सम्पत्तिका विषयमा विवाद, अंशबन्डा, वृद्ध अभिभावकको बेवास्ता, दाजुभाइबीचको मनमुटाव वा पारिवारिक विखण्डनका घटनाहरू हाम्रो समाजमा पनि देखिन्छन्। अधिकांश अवस्थामा समस्या सम्पत्तिमा होइन, लोभ र स्वार्थमा हुन्छ।

राजनीतिमा चुनाव खर्च, आर्थिक प्रभाव, दाताहरूको भूमिका र स्वार्थ समूहको प्रभावबारे विश्वभर बहस हुने गरेका छन्। स्वस्थ लोकतन्त्रमा विचार, नीति र जनविश्वास निर्णायक हुनुपर्छ। तर यदि आर्थिक शक्ति नै मुख्य निर्धारक बन्न थाल्यो भने लोकतन्त्रको आत्मामाथि प्रश्न उठ्न सक्छ।

यद्यपि, यो चित्रको अर्को पाटो पनि छ। संसारमा आज पनि हजारौं मानिस छन्, जसले ठूलो आर्थिक प्रलोभन अस्वीकार गरेर आफ्नो इमानदारी जोगाएका छन्। इमानदार न्यायाधीश, कर्तव्यनिष्ठ चिकित्सक, निष्ठावान शिक्षक, जिम्मेवार पत्रकार, समर्पित कर्मचारी, अनुशासित सैनिक र साधारण नागरिकहरूले हरेक दिन प्रमाणित गरिरहेका छन् कि चरित्रको मूल्य पैसाभन्दा ठूलो हुन्छ।

दक्षिण अफ्रिकाका नेल्सन मण्डेलाले भनेका थिए, “मानिसको वास्तविक चरित्र उसले कठिन परिस्थितिमा कस्तो निर्णय गर्छ भन्नेबाट देखिन्छ।” वास्तवमा, आर्थिक प्रलोभन पनि चरित्रको एउटा कठिन परीक्षा हो।

वारेन बफेटको प्रसिद्ध भनाइ छ—“प्रतिष्ठा बनाउन २० वर्ष लाग्छ, तर त्यसलाई नष्ट गर्न पाँच मिनेट मात्र पर्याप्त हुन्छ।” यो भनाइ आर्थिक सफलता र नैतिकताको सम्बन्ध बुझ्न पर्याप्त छ। पैसा गुमे फेरि कमाउन सकिन्छ, तर विश्वास गुमे पुनः प्राप्त गर्न धेरै कठिन हुन्छ।

हामीले आफ्ना सन्तानलाई धन कमाउने शिक्षा मात्र होइन, धन कसरी इमानदारीपूर्वक कमाउने भन्ने संस्कार पनि सिकाउनुपर्छ। विद्यालयले ज्ञानसँगै नैतिक शिक्षा दिनुपर्छ। विश्वविद्यालयले दक्षता मात्र होइन, सामाजिक उत्तरदायित्व पनि सिकाउनुपर्छ। उद्योगहरूले नाफासँगै गुणस्तर र पारदर्शितालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सरकारी निकायहरूले कानुनसँगै निष्पक्षता र उत्तरदायित्वको संस्कृति बलियो बनाउनुपर्छ।

समाजमा सम्मानको आधार धन मात्र होइन, चरित्र पनि बन्नुपर्छ। यदि हामी केवल धनका आधारमा मानिसको मूल्याङ्कन गर्छौं भने युवा पुस्ताले पनि त्यही सन्देश ग्रहण गर्छ—“जसरी भए पनि धनी बन्नुपर्छ।” तर यदि समाजले इमानदार, कर्तव्यनिष्ठ र नैतिक व्यक्तिलाई सम्मान गर्न थाल्यो भने भविष्यको पुस्ताले पनि त्यही बाटो रोज्ने सम्भावना बढ्छ।

अन्ततः प्रश्न पैसा कमाउने होइन। प्रश्न पैसा कमाउने तरिका हो।

इमानदारीपूर्वक कमाएको सानो धन पनि सम्मानयोग्य हुन्छ। अनैतिक तरिकाले कमाएको ठूलो सम्पत्ति बाहिरबाट चम्किलो देखिए पनि त्यसले आत्मसन्तुष्टि, विश्वास र सम्मान किनिदिन सक्दैन।

त्यसैले हामीले पैसालाई अस्वीकार गर्नु पर्दैन; बरु त्यसलाई उचित स्थानमा राख्नुपर्छ। पैसा हाम्रो जीवनको सहयोगी हो, मालिक होइन।

अन्तिम सत्य यही हो—

पैसाले घर बनाउन सक्छ, तर परिवार होइन।
पैसाले औषधि किन्न सक्छ, तर स्वास्थ्य होइन।
पैसाले ओछ्यान किन्न सक्छ, तर निद्रा होइन।
पैसाले पद किन्न सक्छ, तर सम्मान होइन।
पैसाले भीड जम्मा गर्न सक्छ, तर सच्चा मित्र होइन।
पैसाले ताली किन्न सक्छ, तर विश्वास होइन।

सभ्य समाजको वास्तविक सम्पत्ति बैंकको मौज्दात होइन; नागरिकको इमानदारी, नैतिकता, विश्वास र चरित्र हो। आर्थिक समृद्धिसँगै यदि यी मूल्यहरू पनि जोगाउन सक्यौं भने मात्र हाम्रो विकास दिगो, सम्मानजनक र अर्थपूर्ण हुनेछ।